Ποιον αποκάλεσε "χριστό" ο Ησαϊας;

    Στην Παλαιά Διαθήκη, στο κεφάλαιο 45 του "Δευτεροησαϊα"*, στίχους 1-3 και 13, ο προφήτης ακούει το θεό να απευθύνεται στον βασιλιά των Περσών Κύρο Β΄τον Μεγάλο και να τον ονομάζει "χριστό", δηλ. βασιλιά που χρίστηκε από τον ίδιο τον Γιαχβέ. Γράφει συγκεκριμένα: "Αυτά λέει ο κύριος ο θεός στον χριστό μου Κύρο, που κραταίωσα (ισχυροποίησα) το δεξί του χέρι, ώστε να υποταχθούν μπροστά του έθνη, και τη δύναμη των βασιλέων θα συντρίψω, θ' ανοίξω θύρες μπροστά του και δεν θα μείνουν πόλεις κλειστές."   Ο ύμνος στον Κύρο συνεχίζεται με θεϊκές υποσχέσεις προς αυτόν: "εγώ μπροστά σου θα βαδίσω και θα εξομαλύνω όρη. Θύρες χάλκινες θα συντρίψω και μοχλούς σιδερένιους θα σπάσω. Και θ' ανοίξω να σου δώσω θησαυρούς σκοτεινούς, απόκρυφους και αόρατους, για να γνωρίσεις ότι εγώ είμαι ο κύριος ο θεός σου που σε καλώ με το όνομά σου, ο θεός του Ισραήλ."       Οι στίχοι φανερώνουν το θαυμασμό και την ευγνωμοσύνη των Εβραίων στον Κύρο που το 538 π.Χ. τους απελευθέρωσε από τη Βαβυλώνια αιχμαλωσία και χρηματοδότησε την ανέγερση του δεύτερου ναού*, γεγονός που παρουσιάζεται ως προφητεία στο στίχο 13: "εγώ ανέδειξα αυτόν (τον Κύρο) βασιλιά δίκαιο και όλες οι πράξεις του είναι σωστές. Αυτός θα οικοδομήσει την πόλη μου (Ιερουσαλήμ) και θα επαναφέρει τους αιχμαλώτους χωρίς λύτρα ούτε δώρα εξαγοράς, είπε ο κύριος σαβαώθ". Στην εποχή μας μίσος άσπονδο χωρίζει τον ευεργετημένο λαό από τους απογόνους του ευεργέτη του. Μάλλον η αρχαία ευεργεσία λησμονήθηκε και ο Γιαχβέ άλλαξε διαθέσεις απέναντι στους απογόνους του χριστού του Κύρου και βάλθηκε να τους εξοντώσει.

*Έχει διαπιστωθεί ότι το βιβλίο των προφητειών του Ησαϊα είναι γραμμένο από 3 τουλάχιστον συγγραφείς. Ο πρώτος έζησε τον 8ο αιώνα π.Χ., ο 2ος γύρω στον 6ο ή 5ο αιώνα και ο 3ος τον 4ο ή 3ο αιώνα.

*Ο πρώτος ναός του Σολομώντα οικοδομήθηκε το 10ο αιώνα π.Χ. και καταστράφηκε από τον Ναβουχοδονόσορα το 586 π.Χ. Ο δεύτερος ναός χτίστηκε μεταξύ 516 π.Χ. ως 70 μ.Χ.  μετά από διάταγμα του Κύρου του Μεγάλου. 

Η ΚΟΛΑΣΗ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΑΛΛΟΙ;

   Ο Σαρτρ στο έργο του "Κεκλεισμένων των θυρών" (1944) καταλήγει στο συμπέρασμα ότι "η κόλαση είναι οι άλλοι", έχοντας περιγράψει την αδυναμία συνύπαρξης τριών νεκρών αμαρτωλών  (ενός άντρα και δύο γυναικών) κλειδωμένων μέσα στο ίδιο δωμάτιο για πάντα. Ο εγωισμός, η φιλαυτία, η έλλειψη ανεκτικότητας και η κακία του καθενός εμποδίζει τη συνεργασία και την αλληλοκατανόηση, μέχρι που η κατάσταση γίνεται αφόρητη τόσο, που, αν μπορούσαν, θα είχαν αλληλοεξοντωθεί. Και ενώ αρχικά προσδοκούσαν ότι θ' αντιμετώπιζαν την κόλαση που περιγράφεται από τη χριστιανική λογοτεχνία και περιλαμβάνει σωματικά βασανιστήρια, βρίσκονται αντιμέτωποι με ψυχικό βασανισμό, που προέρχεται από την αντιμετώπιση των άλλων, χωρίς ελπίδα διαφυγής.

Είναι αλήθεια ότι η χριστιανική Εκκλησία χρησιμοποίησε την κόλαση ως εργαλείο πειθούς βασισμένη στην εικόνα του κάτω κόσμου των προχριστιανικών μύθων και μάλιστα των ελληνικών, του Άδη, του Τάρταρου, του Πυριφλεγέθοντα ποταμού και των βασάνων των αμαρτωλών στον υποχθόνιο κόσμο. Αυτά τα βασανιστήρια τα αναπαράστησαν αγιογράφοι σε τοίχους ναών και λογοτέχνες όπως ο Δάντης στο ποίημά του για την Κόλαση. Τα ευαγγέλια συμφωνούν με αυτήν την ιδέα εφόσον τοποθετούν ένα "χάσμα μέγα" μεταξύ παραδείσου και κόλασης (παραβολή πλούσιου και Λαζάρου) και περιγράφουν την κόλαση ως τόπο των αιωνίων βασάνων, όπου καίει το άσβεστον πυρ, κυριαρχεί το σκότος το εξώτερον, καραδοκεί ο σκώληξ ο ακοίμητος και βασιλεύει ο διάβολος με τους τερατώδεις αγγέλους του. Τα σωματικά μαρτύρια επιβάλλονταν και από τους νόμους παλαιότερων εποχών, γι αυτό και το δόγμα της ανάστασης των νεκρών θέλει να τιμωρούνται οι αμαρτωλοί με το ίδιο σώμα που διέπραξε την αμαρτία.

Όμως η αιώνια σωματική τιμωρία δεν συμφωνεί με την παναγαθότητα και δικαιοσύνη του θεού και του προσδίδει εκδικητικότητα και βαρβαρότητα, γι αυτό η εικόνα έπρεπε να εξευγενιστεί και ν' αποκτήσει καινούρια σημασία. 

Η σύγχρονη ορθόδοξη χριστιανική θεωρία για την κόλαση αναλύεται από τον Γ. Μεταλληνό σε άρθρο του που έχει αναρτηθεί στην ιστοσελίδα της ΟΟΔΕ και δίνει στην κόλαση και στον παράδεισο καθαρά πνευματική διάσταση, Πρόκειται, λέει για την ίδια κατάσταση που βιώνεται διαφορετικά, ανάλογα με την ψυχοσύνθεση του ανθρώπου. Ο καλός άνθρωπος βλέπει τον θεό σαν φως που φωτίζει (παράδεισο) και ο κακός σαν φωτιά που καίει (κόλαση). 

Και ο Ντοστογιέφσκι κλίνει προς αυτή τη σημασία λέγοντας ότι κόλαση είναι η απουσία αγάπης (Αδελφοί Καραμάζοβ) και εννοείται ότι ο θεός είναι η προσωποποίηση της αγάπης.

Γι αυτό οι κολασμένοι του Σαρτρ, επειδή δεν αισθάνονται αληθινή αγάπη για τους άλλους, μετατρέπονται σε κόλαση γι αυτούς μην μπορώντας να επικοινωνήσουν και να συνεργαστούν.

Αυτή

 "ΧΩΡΙΣ ΘΕΟ ΟΛΑ ΕΠΙΤΡΕΠΟΝΤΑΙ";

Ο Ντοστογιέφσκι στο διήγημά του "Αδελφοί Καραμάζοβ" έθεσε το ερώτημα, αν χωρίς θεό όλα επιτρέπονται, εννοώντας ότι ο φόβος του θεού είναι αυτός που αποτρέπει τον άνθρωπο από το να πράττει το κακό. Ως Ρώσος ο διάσημος συγγραφέας πίστευε  στον ορθόδοξο χριστιανικό τρισυπόστατο θεό που αποτελείται από τον Γιαχβέ της Παλαιάς Διαθήκης, τον Χριστό της Καινής και το άγιο Πνεύμα. 

Ο Γιαχβέ της Παλαιάς Διαθήκης είναι ένας σκληρός και εκδικητικός θεός που παρακινούσε τον εκλεκτό λαό του στη διάπραξη γενοκτονιών και σφαγών αμάχων χωρίς να εξαιρεί τα μωρά ακόμη και τα ζώα. Έδινε εντολές πυρπολήσεων χωριών και δασών και καταπάτησης ξένων περιουσιών. Νομοθετούσε το λιθοβολισμό ανδρών και γυναικών για ασήμαντες αφορμές και προέτρεπε σε  πράξεις  τις οποίες η περί δικαίου αίσθηση ενός φυσιολογικού ανθρώπου καταδικάζει. 

Ο χριστιανικός θεός επιτρέπει την κακοποίηση και εξόντωση των ανθρώπων που ονομάζει αιρετικούς, την καύση των βιβλίων που διαφωνούν με τα δόγματά του, την καταστροφή αρχαίων έργων τέχνης, τον βίαιο εκχριστιανισμό λαών, τους ιερούς πολέμους, την ψυχολογική και σωματική καταπίεση...

Η πίστη λοιπόν σε παρόμοιους θεούς δεν μπορεί να σταματήσει την εγκληματικότητα, γι αυτό και με θεό και χωρίς θεό όλα τα εγκλήματα μπορεί να διαπραχθούν από τον άνθρωπο είτε είναι πάπας ή οποιοσδήποτε κληρικός ή λαϊκός είτε είναι άπιστος, εφόσον ο άνθρωπος δεν έχει μέσα του υγιή συνείδηση, είναι δηλαδή ασυνείδητος. Η έλλειψη συνείδησης και ενσυναίσθησης κάνει τους ανθρώπους επιρρεπείς σε κακουργηματικές πράξεις.

Ο έμφυτος ηθικός νόμος, η υγιής συνείδηση και η ενσυναίσθηση κάνουν τους ανθρώπους συμπονετικούς και ευεργετικούς στο περιβάλλον τους  (ανθρώπους, ζώα και φυτά). Όπως λέει και ο Παύλος: "έθνη τα μη νόμον έχοντα φύσει τα του νόμου ποιεί ... συμμαρτυρούσης αυτών της συνειδήσεως  και μεταξύ αλλήλων των λογισμών κατηγορούντων ή και απολογουμένων..."(Προς Ρωμαίους 2:15). 

Δεν χρειάζεται λοιπόν ο φόβος του θεού για να συγκρατήσει τον ενσυνείδητο άνθρωπο από τη διάπραξη κακουργημάτων, αφού άλλωστε η ιστορία απέδειξε ότι ιεροί πόλεμοι και πολλές αποτρόπαιες πράξεις έγιναν στο όνομα κάποιου θεού και της διάδοσης της θρησκείας του. Έτσι μπορούμε να πούμε ότι δεν ισχύει ότι "χωρίς θεό όλα επιτρέπονται" αλλά ότι ο θεός επιτρέπει τα πάντα, ακόμα και εγκλήματα, τα οποία τελικά ξεπλένει και συγχωρεί, εφόσον "ο σκοπός αγιάζει τα μέσα".

 ΑΚΛΙΣΙΑ

Ο ελληνικός λόγος τείνει να εκβαρβαρίζεται. Στο τέλος θα καταντήσουμε σαν τους αρχαίους Ποσειδωνιάτες, που λησμόνησαν τη μητρική τους γλώσσα (δες το ομώνυμο ποίημα του Κ. Καβάφη) ή σαν τους κατοίκους των Σόλων, που "σολοίκιζαν" (έκαναν γλωσσικά λάθη). Σε αυτό το συμπέρασμα καταλήγω διαβάζοντας το περιεχόμενο διαφόρων ιστοσελίδων και μάλιστα εκείνων που διατείνονται ότι υπεραμύνονται του ελληνισμού. Άτομα που καυχώνται για την ελληνικότητά τους αγνοούν τους κανόνες σύνταξης και γραμματικής της ελληνικής γλώσσας με αποτέλεσμα να κακοποιούν τον ελληνικό γραπτό λόγο και, επειδή το διαδίκτυο προωθεί τόσο το κακό (στη συγκεκριμένη περίπτωση το λάθος)  όσο και το καλό (δηλ. το σωστό), αυτά τα άτομα γίνονται αιτία διάδοσης και εμπέδωσης του λάθους. Διαδεδομένο γλωσσικό λάθος είναι η ακλισιά (έτσι αποκαλεί τη χρήση κλιτών λέξεων ως ακλίτων ο εκλεκτός συγγραφέας κ. Νίκος Σαραντάκος στο ανεκτίμητης φιλολογικής αξίας μπλογκ του που ασχολείται με γλωσσικά θέματα και ονομάζεται:  "Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία"). Πρόσφατο παράδειγμα τέτοιας ακλισιάς είναι ο τίτλος άρθρου της ιστοσελίδας"Τρικλοποδιά" (4/2/2024): "ΥΠΟΘΕΣΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΠΟΛΥΧΡΟΝΟΠΟΥΛΟΥ: Η ΔΙΑΦΥΛΑΞΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΥΣΙΑΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝ ΠΟΛΙΤΗ....". Εδώ το ελληνικότατο επίθετο "Έλλην" αντί να κλιθεί κανονικά (του Έλληνος -κατά το αρχαιοπρεπέστερο- ή του Έλληνα) παραμένει άκλιτο, σαν να πρόκειται για ξένη λέξη και όχι ελληνική. Το ίδιο λάθος κάνουν πολλοί νέοι δημοσιογράφοι που επιμένουν να διατηρούν άκλιτα σε όλες τις πτώσεις τα ονόματα που λήγουν σε -ων και -ις: π.χ. λένε: του Σόλων, τον Σόλων, αντί του Σόλωνα, τον Σόλωνα, του λέων, τον λέων. αντί του λέοντα, τον λέοντα, της Αμαρυλλίς, την Αμαρυλλίς, αντί της Αμαρυλλίδας (ή Αμαρυλλίδος), την Αμαρυλλίδα κ.ο.κ. Ακόμη και μορφωμένα άτομα, όπως ο ιατροδικαστής Γρηγόρης  Λέων, γνωστός από την υπόθεση Πισπιρίγκου, κάνουν αυτό το λάθος με το επώνυμό τους, θεωρώντας το άκλιτο. Στην τελευταία αυτή περίπτωση που αναφέρω θα μπορούσε να είναι άκλιτο, αν το χρησιμοποιούσαν ως αντιδάνειο από ξένη γλώσσα, π.χ. Λεόν ή Λεό, ποτέ όμως όταν είναι ο ελληνικός "λέων".

Μωυσής

Ο Μωυσής, που η Εκκλησία τιμά στις 4 Σεπτεμβρίου, είναι αινιγματική μορφή. Εικάζεται ότι έδρασε στην Αίγυπτο  το 13^ο ή 14^ο  αι. π.Χ.  Κατά τον Φρόυντ («Φαινομενολογία των Θρησκειών») ήταν Αιγύπτιος ευγενής, οπαδός του μονοθεϊστή φαραώ Ακενατών (1353-1335), λάτρη του ηλιακού θεού Ατών. Ως μάγος του παλατιού μετέτρεπε το ραβδί του σε φίδι και το νερό σε αίμα, έκανε το χέρι του πότε ν’ ασπρίζει και πότε να φαίνεται φυσιολογικό και συναγωνιζόταν τους αιγύπτιους ιερείς σε επίδειξη μαγείας μπροστά στο Φαραώ (Έξοδος, Ζ).  Οργάνωσε 2 επαναστάσεις.  Η 1^η γύρω στο 1225 (τότε περίπου χρονολογείται ο θάνατος του φαραώ Ραμσή Β΄). Η 2^η κατέληξε στην "Έξοδο" (περί το 1213 π.Χ). Τις καταστροφές που προκάλεσαν οι επαναστάτες ο Μωυσής τις απέδωσε στην οργή του  θεού του.  Κατά την Έξοδο από την Αίγυπτο, προτίμησε το πέρασμα από την Ερυθρά Θάλασσα αντί άλλου συντομότερου δρόμου προς τη Χαναάν, γιατί υπήρχε εκεί φράγμα (το αναφέρει ο Στράβων), πρόδρομος του σημερινού Σουέζ που κατασκευάστηκε από το Ραμσή Β΄. Εκεί μπορούσε να παγιδεύσει και να πνίξει τους διώκτες του.  Το εβραϊκό Πέσαχ που θέσπισε ο Μωυσής σε ανάμνηση της Εξόδου  είναι το αιγυπτιακό Πισάχ, γιορτή για τη "διάβαση" του Ήλιου από τον ουράνιο Ισημερινό. Σύμφωνα με άλλη εκδοχή ο Μωυσής ταυτίζεται με τον Ηλιουπολίτη ιερέα Οσάρσηφο, που ηγήθηκε της "επανάστασης των λεπρών", τους οποίους ο φαραώ Μερνεφθά (1225-1215) είχε ρίξει σε λατομεία. Η Βίβλος μαρτυρεί ότι η Μαριάμ και ο Ααρών, αδέλφια του Μωυσή είχαν όντως προσβληθεί από λέπρα. Η "στήλη του Μερνεφθά", μεταξύ των κατορθωμάτων αυτού του φαραώ, αναφέρει μια εισβολή Αιγυπτίων στην Παλαιστίνη και ήττα του Ισραήλ. Ο Μωυσής ονόμασε τους  οπαδούς του Ισραηλίτες(=ισχυροί). Με αυτούς ενώθηκαν οι Εβραίοι, που η Βίβλος ονομάζει  «επίμεικτο όχλο» ( Εξ. ΙΒ΄37-38). Από την ένωση αυτή  γεννήθηκε  το έθνος του Ισραήλ. Γενάρχη όρισε ο Μωυσής τον Αβραάμ, από τον οποίο  τον χώριζαν 5 γενιές (150 χρόνια).  Ως θεό επέβαλε  ένα κράμα του βαβυλωνιακού Ελ, του αιγυπτιακού Ατών και του Γιαχβέ των Μαδιανιτών. Για να καλύψει την προέλευση του θεού του, απαγόρευσε την απεικόνισή του και την προφορά του ονόματός του. Θέσπισε επίσης την αιγυπτιακή περιτομή και αυστηρούς νόμους που αντιγράφουν τους νόμους του Χαμμουραμπί (οφθαλμόν αντί οφθαλμού,  λιθοβολισμός για τη μοιχεία κλπ). Σκοπός του Μωυσή ήταν να κυριαρχήσει ο λαός του στην Παλαιστίνη, γι αυτό έπεισε τους οπαδούς του ότι πήρε αυτήν την υπόσχεση (διαθήκη) από τον ίδιο τον θεό. Ωστόσο ο λαός του συχνά επαναστατούσε ενάντια στις αποφάσεις του ηγέτη κι εκείνος προέβαινε  σε δολοφονίες των διαφωνούντων, ως δήθεν εντολοδόχος του θεού. Π.χ.  όταν προσκύνησαν το χρυσό μοσχάρι που έφτιαξε ο Ααρών με κλεμμένα από τους Αιγυπτίους χρυσαφικά, ο Μωυσής διέταξε να σκοτώσουν 3000 άτομα, ακόμα και  παιδιά, όχι όμως τον πρωταίτιο, τον αδελφό του. Η σκληρότητά του ίσως επέσυρε τελικά και τη δική του δολοφονία, από τον Ιησού του Ναυή, που τον διαδέχτηκε. Σύμφωνα όμως με τη Βίβλο, τον Μωυσή  «τον σκότωσε ο Γιαχβέ στο όρος Ναβαύ» (Αριθ. ΚΖ, 12-13)!   

Από ασήμαντο πρόσωπο των ευαγγελίων… «Θεοτόκος»

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η εξέλιξη της μορφής της μητέρας του Ιησού από άβουλη και ασήμαντη γυναίκα της Ναζαρέτ, όπως την σκιαγραφούν  τα ευαγγέλια, σε κυρίαρχη μορφή της χριστιανικής λατρείας. Οι ευαγγελιστές, μη εξαιρουμένου του Λουκά, που λέγεται πως είχε τόση οικειότητα μαζί της, ώστε να του επιτρέψει να ζωγραφίσει το πορτραίτο της, παρουσιάζουν τη Μαριάμ σαν απλοϊκή γυναίκα που η μόνη δυναμική συμμετοχή της στα γεγονότα ήταν η παρέμβασή της στο «γάμο της Κανά» με υλικά κίνητρα (να μη δυσαρεστηθούν οι συνδαιτυμόνες από την έλλειψη κρασιού). Άλλες πληροφορίες των ευαγγελίων επιτρέπουν να συμπεράνουμε ότι αρχικά αμφέβαλλε για τα θεϊκά προσόντα του γιου της, παρά τις ενδείξεις της θείας προέλευσής του (αγγελικές προφητείες, προσκύνηση μάγων κ.λπ.) Αυτό ερμηνεύει την ψυχρή συμπεριφορά του Ιησού προς αυτήν («τι εμοί και σοι, γύναι;…») και το ότι την κρατούσε σε απόσταση, αντί να είναι η βασικότερη συνεργάτης και φανατικότερη ακόλουθός του. Το συμπέρασμα  ενισχύει η απάντηση του Ιησού: «μητέρα για μένα είναι οι πιστοί μου ακόλουθοι», όταν κάποτε τον ειδοποίησαν οι μαθητές του ότι η μητέρα και τ’ αδέλφια του τον αναζητούν. Η δυσαρέσκεια του Ιησού για τη δυσπιστία της μητέρας του όσον αφορά την αποστολή του εκφράζεται και στην περίπτωση που τον αναζητούσε, όταν εκείνος, δωδεκαετής, καθυστέρησε στο Ναό και δεν  ακολούθησε τους γονείς του στο δρόμο της επιστροφής. Ενδεικτική της αρχικής ασημαντότητας της Μαριάμ είναι η απουσία πληροφοριών γι αυτήν από τις επιστολές του Παύλου, που είναι αρχαιότερες των ευαγγελίων, αφού γράφτηκαν μεταξύ 49-60 μ.Χ., ενώ το αρχαιότερο ευαγγέλιο χρονολογείται μετά την καταστροφή των Ιεροσολύμων από τον Τίτο (70 μ.Χ.). Ο Παύλος αναφέρει αόριστα ότι ο Ιησούς γεννήθηκε «εκ γυναικός» (Γαλάτ. Δ΄4) που γονιμοποιήθηκε «εκ σπέρματος Δαβίδ» (Ρωμ. Α΄3). Όταν λέει ο Παύλος γυναίκα εννοεί παντρεμένη («μεμέρισται η γυνή και η παρθένος…», Κορινθ. Α΄, Ζ΄ 34). Ο Παύλος εμφανίζει σαν προφητεία τον ψαλμικό στίχο «εγώ σήμερον γεγένηκά σε…» (Ψαλμ. 2^ος), για να διδάξει ότι ο Ιησούς ήταν ένα είδος θεού («εν μορφή θεού υπάρχων») που πήρε σχήμα ανθρώπου και ο θεός τον «υπερύψωσε», τον ανάστησε και τον έκανε γιο του (Φιλιπ. Β΄5-11). Αυτήν την άποψη εκφράζει και ο Πέτρος («τούτον τον Ιησούν ανέστησεν ο θεός … και κύριον και χριστόν εποίησεν», Πραξ. Β΄31-36).  Στο πρώτο χρονολογικά ευαγγέλιο (Κατά Μάρκον), που σύμφωνα με τον Ειρηναίο, επίσκοπο Λυών, γράφτηκε καθ’ υπαγόρευση του Πέτρου,  ο Ιησούς έγινε θεός κατά τη βάπτισή του, με την κάθοδο του πνεύματος και τη βεβαίωση του θεού ότι είναι γιος του (Α΄9-11).  Τον τίτλο  "υιός του θεού"  παίρνει ο Ιησούς κατά τη Βάπτιση και στο Κατά Λουκάν (α΄31-35 και γ΄22). Το Κατά Ιωάννη ευαγγέλιο δεν λέει τίποτε για την παρθενική σύλληψη του Ιησού, ενώ το Κατά Ματθαίον υποστηρίζει με παραποιημένες προφητείες ότι ο Ιησούς γεννήθηκε από παρθένα, αλλά αγνοεί τον «Ευαγγελισμό» και αφήνει υπονοούμενα ότι μετά τον τοκετό η Μαριάμ και ο Ιωσήφ είχαν συζυγικές σχέσεις: «ουκ εγίνωσκεν αυτήν έως ου έτεκεν τον υιόν αυτής τον πρωτότοκον» (Α΄25). Τα ευαγγέλια δεν διευκρινίζουν, αν τα αδέλφια του Ιησού ήταν ετεροθαλή (Μαρκ. Στ΄1-3, Ματθ. ΙΒ΄ 48-49). Το «πρωτοευαγγέλιο του Ιακώβου» (2^ος-3^ος αιώνας μ.Χ.)  που υποστηρίζει την αειπαρθενία της Μαριάμ, θεωρείται «αντικανονικό», δηλαδή πλαστό. Από τα μέσα του 2^ου αιώνα το άστρο της Μαριάμ ανεβαίνει όλο και ψηλότερα. Προβάλλεται ως πρότυπο γυναίκας,  αντίθετο της Εύας, τονίζεται η σημασία της για τη σωτηρία των ανθρώπων, η αειπαρθενία της  (ΣΤ΄Οικ. Σύνοδος) και η σχέση της με το Θεό ως συζύγου και μητέρας. Η χριστιανική τριάδα αποκτά 4^ο μέλος,  τη Θεοτόκο (Γ΄Οικ. Σύνοδος, 431 μ.Χ.), που είναι "μετά θεόν η θεός, τα δευτερεία της τριάδος η έχουσα...". Ακολούθως ορίστηκαν ημερομηνίες εορτασμού της Κοίμησης (5^ος αιώνας), του Ευαγγελισμού (6^ος αι.) και της Γέννησης της Θεοτόκου (7^ος αι.). Ο πρώτος ναός που κτίστηκε προς τιμήν της ήταν στη Γεθσημανή από τον αυτοκράτορα Μαρκιανό (450-457). Τον ίδιο αιώνα γράφτηκε και ο πρώτος Βίος της. Στη σύγχρονη εποχή η λατρεία της Θεοτόκου έχει επισκιάσει τη λατρεία του ίδιου του Θεού, γεγονός που αξίζει να γίνει αντικείμενο θεολογικής-κοινωνιολογικής και ψυχολογικής μελέτης.

Μιχαίας

Στην Ιερουσαλήμ, γύρω στο 748-696 π.Χ., ζούσε ο προφήτης Μιχαίας που η Εκκλησία τιμά τη μνήμη του στις 14 Αυγούστου. Το όνομά του σημαίνει περίπου: «ποιος είναι όμοιος με τον Γιαχβέ;». Τόπος γέννησής του η κωμόπολη Μωρέσεθ, νοτιοδυτικά της Ιερουσαλήμ. Οι προφητείες του αφορούν την καταστροφή της Σαμάρειας, την αιχμαλωσία των κατοίκων της Ιερουσαλήμ και τον ερχομό του Μεσσία. Ο Μιχαίας οραματίστηκε τον Γιαχβέ να βγαίνει από το ουράνιο παλάτι του θυμωμένος και να κατεβαίνει στις  βουνοκορφές προκαλώντας σεισμό. Οι κοιλάδες στο πέρασμά του έλιωναν σαν κερί κι αυτός καλούσε βουνά, φαράγγια και τα θεμέλια της γης να δικάσουν το λαό του, ο οποίος τον εγκατέλειψε. Το ερώτημα του Γιαχβέ: «λαέ μου, τί σου έκανα ἢ σε τί σε λύπησα ἢ σε τί σε ενόχλησα;(Μιχ.,στ΄3), έβαλαν οι χριστιανοί στο στόμα του Ιησού, όταν πήγαινε να σταυρωθεί. Όμως ο θεός του Μιχαία διψούσε για εκδίκηση: «κι εγώ θ’ αρχίσω να σε κτυπώ, θα σε εξαφανίσω, για τις αμαρτίες σου» (στ΄13). Θα κατέστρεφε τις πόλεις  και θα τους έστελνε αιχμάλωτους στη Βαβυλώνα. Κι αφού ξεθύμαινε την οργή του, θα τους δεχόταν πάλι πίσω (δ΄1-6) και θα έφτιαχνε ισχυρό έθνος με βασιλιά τον ίδιο και έδρα τη Σιών που θα διαρκούσε αιώνια (δ΄7). Όλες τις αμαρτίες τους τότε θα τις ρίξει στη θάλασσα.(ζ΄19) [θυμίζει το απόφθεγμα του  Ευριπίδη που λέει στην «Ιφιγένεια εν Ταύροις»: «η θάλασσα ξεπλένει όλα τ’ ανθρώπινα κακά»]. Η Σιών με σιδερένια κέρατα και χάλκινες οπλές θα λιώσει τα έθνη (δ΄13). Θα είναι σαν λιοντάρι ανάμεσα σε πρόβατα που κανείς δεν μπορεί να τα γλυτώσει (ε΄7).  Η  εκδίκηση του θεού (ε΄8-14)θα πλήξει και τα έθνη. Οι Ασσύριοι θα υποταχθούν από 7 ποιμένες και 8 «δήγματα ανθρώπων» (ε΄4) [δήγματα= δαγκωνιές, πιθανόν εννοεί πλήγματα, πολεμικές επιχειρήσεις. Οι σημίτες βασιλείς είχαν τον τίτλο του ποιμένα. Τον ίδιο τίτλο είχαν και 10 αρχαίοι βασιλείς του ασσυριακού κράτους, που ήταν βασίλειο της Μεσοποταμίας στην κοιλάδα του Τίγρη και το κατέλυσαν οι Βαβυλώνιοι τον 7^ο αι. π.Χ.].  «Τις έσχατες ημέρες η Σιών θα υψωθεί πάνω από τις κορφές των βουνών και θα σπεύσουν εκεί όλα τα έθνη, γιατί από εκεί θα βγει νόμος και από την Ιερουσαλήμ λόγος θεού και θα δικάσει τους λαούς. Θα κάνουν τα σπαθιά τους άροτρα και τα δόρατά τους δρεπάνια και θα ξεμάθουν πια να πολεμούν. Θ’ αναπαύεται καθένας κάτω από το αμπέλι και τη συκιά του χωρίς  φόβο, διότι αυτά είπε το στόμα του Κυρίου παντοκράτορος». [Αυτό το αντιπολεμικό, αλλά ρατσιστικό όραμα επαναλαμβάνεται από όλους τους προφήτες, ιδιαίτερα τον Ησαΐα. Για τους χριστιανούς συμβολίζει τη βασιλεία του θεού στη γη (Αποκάλυψη, κα΄-κβ΄).] Άλλο ένα χωρίο του Μιχαία που οι χριστιανοί έβαλαν στο στόμα του Ιησού είναι: «ο υιός ατιμάζει τον πατέρα, η κόρη θα επαναστατήσει κατά της μητέρας της, η νύφη κατά της πεθεράς της, όλοι οι οικείοι του άνδρα θα είναι εχθροί του» (ζ΄6) [«ήλθα για να διχάσω τον  άνθρωπο κατά του πατρός του και τη θυγατέρα κατά της μητρός της και τη νύφη κατά της πεθεράς της. Και εχθροί του ανθρώπου θα είναι οι οικείοι του» (Ματθ., ι΄35-36)]. Ο Ματθαίος (β΄6) θεωρεί προφητεία περί του Ιησού την πρόβλεψη του Μιχαία περί παγκόσμιας κυριαρχίας των Εβραίων με ηγέτη τον Μεσσία από τη Βηθλεέμ: «Και συ, Βηθλεέμ, ο οίκος του Εφραθά, δεν έχεις ούτε χίλιους κατοίκους Ιουδαίους. Από σένα θα βγει άρχοντας του Ισραήλ προαιώνιος (ε΄1) «και θα ποιμάνει ο κύριος με δύναμη το ποίμνιό του»(ε΄3). Όμως η προφητεία αναφέρεται σε στρατιωτικό ηγέτη από τη γενιά του Εφραθά Ο Εφραθά στην Παλαιά Διαθήκη, Α Παραλειπ. 2,51, 2,54, 4,4, είναι απόγονος του Χάλεβ, ενός από τους 12 κατασκόπους που έστειλε ο Μωυσής στη Χαναάν. Ο Μεσσίας που προφήτευσε ο Μιχαίας θα νικούσε τους Ασσυρίους με το σπαθί του  (ε΄:5-6) και θα εγκαινίαζε μια εποχή μεγαλείου χωρίς τέλος για το Ισραήλ.